Kamulaştırma bedeliyle yeni fabrika alacağız; yenileme fonu koşulları zorunlu devirde de araştırılır mı?

Evet; kamulaştırılan kıymet amortismana tabi bir fabrika binasıysa, yenileme fonu koşulları ayrıca incelenebilir. Vergi Usul Kanunu amortismana tabi kıymetlerin devrini satış hükmünde ele alır. Ancak kamulaştırmanın zorunlu olması veya parayla yeni fabrika alınacağını söylemeniz tek başına fon hakkını kesinleştirmez; bilanço esasına göre defter tutma ve yenilemeye ilişkin diğer koşulların sağlanması gerekir.

Kanun, kıymetin yenilenmesinin veya benzer nitelikte bir kıymet alınmasının işin niteliğine göre zorunlu olmasını ya da işletmeyi yönetenlerce bu konuda karar verilerek teşebbüse geçilmiş olmasını arar. Eski fabrikanın niteliğiyle alınacak yeni kıymetin niteliğini, işletme ihtiyacını, yönetim kararını ve somut girişimleri belgeleyin. Fondaki tutar kamulaştırma tahsilatının tamamı değil, koşulları sağlayan elden çıkarma kârıdır.

Fon, satışın yapıldığı tarihi takip eden üçüncü takvim yılının sonuna kadar pasifte geçici hesapta tutulabilir. Bu süreyi her olayda tahsilat gününden başlayan tam üç yıl şeklinde hesaplamayın. Belirtilen sürede yenileme veya benzer kıymet edinimi gerçekleşmezse fondaki kâr ilgili üçüncü yılın kâr ve zarar hesabına eklenir. Kamulaştırmada elden çıkarma tarihinin ne olduğu ve ihtilaflı ek bedelin hangi döneme ait bulunduğu ayrıca netleştirilmelidir.

Yeni kıymet alındığında fondaki kâr, kanundaki esaslarla edinilen bir veya birden fazla kıymetin ayrılacak amortismanlarına mahsup edilir; yalnız faturanın ödenmesiyle fon hesabı serbestçe kapatılmaz. Yeni kıymetlerin amortisman ayrılabilecek tutarını aşan fon kısmı veya süre dolmadan işin terki, devri ya da tasfiye gibi durumlar için kanundaki kazanca ekleme kuralları ayrıca uygulanır. Eski ve yeni varlık kayıtlarıyla fon ve amortisman hareketlerini birlikte izleyin; bunu kalıcı ve koşulsuz bir vergi muafiyeti olarak görmeyin.